تفاوت طرح صنعتی و اختراع

شاید در یک بیان ساده بتوان مخترع را ضامن کیفیت کالا دانست و طراح را ضامن کیفیت کالا دانست و طراح ضامن را زیبایی محصول. طراح و آفریننده یک طرح صنعتی به جنبه‌های فنی محصول نمی‌پردازد و آنچه برایش مهم است ارایه یک محصول شکیل و زیبا به مصرف‌کننده است.

 

اختراع چیست ؟

با توجه به تعاریف حقوقی و تعاریفی که در بعضی از قوانین از اختراع شده است، اختراع عبارت است از کشف یا ابداع یک ابزار یا وسیله جدید و ابتکاری برای به ثمر رسیدن یک کار یا محصول صنعتی و یا کشاورزی و به‌دست آوردن راه‌حلی جدید در زمینه تکنولوژی و فناوری و مسائل فنی و یا ابداع یک محصول تازه صنعتی یا کشاورزی و یا امثال آن.

در واقع اختراع نتیجه زحمت و تلاش فکری فرد یا افرادی است که برای اولین بار محصول و یا فرآیند خاصی را ارائه کرده و نقص، ایراد و مشکلی را در یک فناوری، حرفه، فن، صنعت و …حل کرده‌اند.  پس با این منظور می‌توانیم به تقاوت طرح صنعتی و اختراع دید بهتری داشته باشیم.

 

طرح صنعتی چیست ؟

طرح صنعتی عبارت است از هرگونه ترکیب رنگ‌ها یا خطوط که باعث نمایش اشکال دو‌بعدی می‌شوند و این اشکال در فرآورده‌های صنعتی و ساخت صنایع مختلف ازجمله در تولید و ساختن صنایع دستی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

مدل چیست ؟

مدل عبارت است از اشکال سه‌بعدی که از ترکیب خطوط یا رنگ‌ها به‌وجود می‌آیند. مدل‌ها در زمینه‌های مختلفی در زندگی انسان‌ها کاربرد خواهند داشت.

 

مقایسه اختراع و طرح صنعتی برای تفاوت طرح صنعتی و اختراع

زمانی‌که بحث مقایسه بین اختراع و طرح یا مدل‌های صنعتی به‌میان می‌آید به این نکته می‌رسیم که درحقیقت اختراع، ابداع و تولید و ایجاد وسیله ای صنعتی می‌باشد که پیش از آن وجود نداشته‌ است اما، طرح یا مدل صنعتی ابداع و ابتکار در اشکال جدید می‌باشد که می‌تواند در زمینه‌های گوناگون صنعتی و یا غیرصنعتی کاربردهای مختلفی داشته‌ باشد.

به طور مثال طراحی در دوخت یک لباس و یا ابداع مدل‌های گوناگون در زمینه‌های آرایش و پیرایش صورت و موی بانوان و آقایان که صرفا جنبه زیبایی‌آفرینی داشته، اما در تولید و ایجاد محصولی جدید نقشی نداشته در این گروه قرار نمی‌گیرد، اما طراحی بدنه یک اتومبیل یا لوازم خانگی در صنعت تولید اتومبیل و لوازم خانگی آن نقش و کاربرد گفته شده را دارا می‌باشد.

با استناد به قوانین بسیاری از کشورها به‌خصوص در ماده L 611-10 قانونمالکیت فکری و صنعتی کشور فرانسه، طرح‌های تزئینی و مدل‌ها یا پدیده‌های زیبایی و زینتی با اینکه در فرآورده‌های صنعتی ممکن است کاربرد داشته‌ باشند، اما اختراع محسوب نمی‌شوند.

بنابراین با توجه به تعریف و حدود اختراع و حقوق مالکیت اختراع و در مقایسه آن با حدود طرح یا مدل و حقوق ناشی از آن، می‌توان نتیجه گرفت اختراع در حقیقت ابداع یک وسیله یا محصولات و در نهایت تولیدات جدید است ولی ابداعات مربوط به نحوه ساخت و فرآیند یا یک روند و دستورالعمل، نمی‌تواند جزء اختراع محسوب گردد.

به زبان دیگر ابداع کردن طرحی‌که نحوه ساخت یک شی یا مدل ارائه محصولات و تولیدات کشاورزی و صنعتی که غالبا جنبه تزئینی دارد، تحت عنوان طرح یا مدل مطرح می‌شود که قابل حمایت است.

در نقطه مقابل ابداع یک وسیله یا تولید یک محصول خاص با دارا بودن گواهی‌نامه حق اختراع قابلیت و امکان حمایت را خواهد داشت، هرچند که ممکن است تحت هرشرایطی بین آن شباهت‌هایی وجود داشته‌ باشد.

پس می‌توانیم نتیجه بگیریم یک موضوع در عین حال همان‌طور که خصوصیات یک طرح یا یک مدل را دارا باشد می‌تواند مانند یک اختراع هم به‌حساب بیاید و با شرایط اختراع و ابداع یک محصول جدید شباهت‌هایی داشته باشد که توجه بسیاری از حقوق‌دانان و حتی قوانین کشورهای مختلف را به‌منظور تشخیص ضوابط و قوانین حاکم بر این‌گونه موارد را به خود جلب کرده است.

مثالی دقیق در رابطه با تفاوت طرح صنعتی و اختراع

به‌عنوان مثال ماده L 511-3 قانون مالکیت فکری و صنعتی کشور فرانسه، این موضوع مورد توجه قرار گرفته و تصریح شده است که اگر یک موضوع هم بتواند در قالب طرح یا مدل صنعتی جلوه کند و هم خصوصیات یک اختراع قابل صدور گواهی‌نامه را داشته باشد و بین یک طرح یا یک مدل و یک ابداع و اختراع از جهت خصیصه جدید بودن تفاوتی وجود نداشته باشد و نتوان آن‌هارا از هم تفکیک کرد، باید چه‌کاری انجام داد ؟

در کشور فرانسه امتیازات اختراعات و طرح‌ها باهم قابل جمع نیستند. یعنی در موضوع به‌وجود آمده نمی‌توان آن‌را یک اختراع و در عین حال یک طرح یا مدل دانست، بلکه چنین پدیده‌ای فقط بر اساس ضوابط و مقررات مربوط به طرح یا مدل قابلیت حمایت را دارا می‌باشد و با هر دو عنوان حمایت نخواهد شد، زیرا در کشور فرانسه اصل عدم امکان جمع این دو عنوان (عدم جمع عنوان اختراع با عنوان طرح یا مدل) از جهت حمایت و آثار حقوقی، پذیرفته می‌شود.

 

تفاوت طرح صنعتی و اختراع

در حقیقت ماده ۳-L511 قانون مالکیت فکری و صنعتی فرانسه بین اختراع و طرح‌ها یا مدل‌های تزئینی و زیباسازی از نظر ماهیت و از جهت فرم درخواست ثبت به شرح زیر قائل به تفکیک و تفاوت شده است :

الف- تفاوت ماهیتی تفاوت طرح صنعتی و اختراع :

اوصاف و خصوصیات اختراع خصوصا اختراعی‌که موضوع آن یک پدیده فنی است، با اوصاف و خصایص موضوع طرح یا مدل تزئینی و زیباسازی، کاملا تفاوت دارد و از همدیگر قابل تفکیک هستند ولی به این معنی نیست که وصف فنی و وصف تزئینی یا زیبایی‌آفرینی در کنار همدیگر قرار نمی‌گیرند. یعنی موضوع یک طرح یا مدل صنعتی ممکن است هم تزئینی یا زیبایی‌آفرینی در کنار همدیگر قرار نمی‌گیرند. یعنی موضوع یک طرح یا مدل صنعتی ممکن است هم جنبه فنی داشته باشد و هم دارای اوصاف و خصوصیات تزئینی باشد و یا برعکس ممکن است طراحی یک اختراع به طرح یا مدل صنعتی بسیار نزدیک شده و جنبه زیبایی نیز داشته باشد.

دراین‌صورت گواهی‌نامه اختراع فقط از جنبه‌‌های فنی اختراع، قابل حمایت است و طرح آن نمی‌تواند از مزایا و حمایت گواهی‌نامه اختراع و طرح ساخت آن با هم تسلیم مرجع ثبت گردد. ولی هرگاه طرح یا شکل موضوع یک اختراع، از خود اختراع تفکیک‌ناپذیر باشد، در این‌صورت طرح یا مدل موضوع اختراع نیز از طریق گواهی‌نامه حق اختراع قابل حمایت خواهد بود.

ب) تفاوت طرح صنعتی و اختراع به شکلی منظور از تفاوت شکلی این است که فرم اظهارنامه ثبت اختراع از نظر محتویات و مندرجات با اظهارنامه ثبت طرح‌ها و مدل‌های صنعتی تفاوت دارد.

البته همان طور که قبلا اشاره شد، اگر جنبه فنی یک اختراع از طرح آن قابل تفکیک نباشد، یا اظهارنامه اختراع ثبت می شود و با گواهی‌نامه اختراع مورد حمایت قرار خواهد گرفت. واگر طرح یا مدل صنعتی برای ثبت در فرم مخصوص اختراع ولو با مشخصات فنی و تکنیکی مربوط به اختراع تنظیم و به مرجع صلاحیت‌دار تسلیم شود، چنین تقاضایی مردود و باطل اعلام خواهد شد و باید فقط در فرم مربوط به طرح یا مدل، برای ثبت تنظیم و تسلیم گردد تا قابل بررسی باشد.

با توجه به این که ثبت اختراع مشکل تر از ثبت طرح یا مدل صنعتی است. اگر متقاضی ثبت اختراع اختیار انتخاب فرم اظهارنامه داشته باشد، یقیناً برای ثبت اختراع از فرم ثبت طرح صنعتی استفاده خواهد کرد. زیرا ثبت آن و دریافت گواهی‌نامه مربوط به آن آسان‌تر خواهد بود و از مزایای بیشتری نیز برخوردار می گردد، مخصوصاً اگر طرح یا مدل صنعتی، نوعی اثر فکری و ادبی یا هنری قلمداد گردد.

نکاتی قابل بررسی در رابطه با تفاوت طرح صنعتی و اختراع

در بعضی از کشورها از جمله در کشور فرانسه، بعد از فوت پدیدآورنده اثر هنری، ورثه یا موصی لهم متوفی تا ۷۰ سال حق بهره‌برداری مادی انحصاری از آن را خواهد داشت. در زمینه ارتباط طرح‌های صنعتی با آثار ادبی و هنری در فرانسه، با توجه به مستفاد از پاراگراف دوم ماده ۳-۵۱۱ Lقانون مالکیت صنعتی، رویه قضایی براین است که همان طور که وجود اختلاف بین طرح‌های صنعتی و اختراع از جهت اوصاف و شرایط و آثارحقوقی موجب تمایز طرح از اختراع شده است ولو وجوه اشتراکی از جهت فنی بین آن‌ها وجود داشته باشد، به همان علل و دلایل، بین طرح صنعتی و اثر فکری و هنری نیز تفاوت‌هایی وجود دارد.

هرچند وجوه اشتراکی از جهت تلاش فکری بین آن بدون تردید وجود خواهد داشت. البته ممکن است عنوان شود حکم مندرج در قسمت دوم ماده ۳-۵۱۱ L قانون مالکیت صنعتی فرانسه مبنی برعدم امکان جمع حقوق ناشی از طرح صنعتی با حقوق ناشی از اختراع، حکمی استثنایی است که در حد نص صریح قانون قابلیت اجرا دارد وبه موارد مشابه تسری پیدا نخواهد کرد، ولی با توجه به آراء صادره از شعب مدنی و تجاری دیوان کشور فرانسه و با توجه به نظر اکثر حقوق‌دانان آن کشور، اصل عدم جمع، در مورد عدم جمع حقوق طرح‌های صنعتی با حقوق آثار فکری و هنری هم جاری است و اگر حقوق مولف یا کار و اثر هنری هنرمندی در طرح صنعتی جلوه گر شود، طرح مذکور منحصراً تابع مقررات و ضوابط مربوط به طرح یا مدل صنعتی خواهد بود و چنین طرحی از مزایای قانونی مالکیت فکری و هنری بهره‌مند نخواهد شد.

لازم است توضیح داده شود که در نظام قدیم بعد از انقلاب کشور فرانسه، آثار هنری کاربردی، در صنایع نظیر پیکره‌سازی و امور صنعتی دیگر، از حمایت مالکیت ادبی و هنری قانون ۱۷۹۳ بهره مند می شدند و حتی به موجب قانون ۱۱ مارس ۱۹۰۲ به ماده اول قانون ۱۷۹۳ ضابطه‌ای افزوده شد که طبق آن، همان مزیت و حق مالکیت ادبی برای طراحی‌های تزئینی و پیکره‌سازی، پذیرفته شد،

بدون در نظر گرفتن کاربرد یا امتیازی که طرح یا پیکره، در پی میداشت. یعنی تفاوتی نداشت که طرح جنبه هنری صرف داشته باشد یا در صنعت مورد بهره‌برداری قرار گیرد .با این ترتیب بین آثار ادبی و طراحی تفاوتی از جهت آثار حقوقی وجود نداشت ولی مشکلات عملی تفاوت های فاحش بین آثار مالکیت ادبی و طرح‌ها یا مدل‌های صنعتی سبب شد که مقررات خاصی در زمینه طرح‌ها و مدل‌های صنعتی از سال ۱۹۰۹ به بعد به وجود آید ودر سال ۱۹۹۰ مقررات کاملی در مورد مالکیت فکری و صنعتی با توجه به اصلاحات تدریجی به عمل آمده، در فرانسه به تصویب رسید.

تفاوت طرح صنعتی و اختراع در قانون 

به نظر می‌رسد قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ ایران، با الهام از حقوق مالکیت فکری مصوب۱۱مارس سال ۱۹۵۷کشور فرانسه و یا حتی با توجه به مقررات قبلی و تفکر وحدت حقوق مالکیت هنری و طرح‌های کاربردی آن کشور،به تصویب رسیده باشد که طرح‌ها و مدل‌های صنعتی، در حقوق ایران از آثار هنری جدا نشده بود و بین هنرهای کاربردی و آثار فکری و ادبی و هنری غیر کاربردی تفکیکی به عمل نیامده بود و مقررات خاصی در زمینه طرح‌های صنعتی تا سال۱۳۸۶به تصویب نرسیده بود ولی در حال حاضر،در نظام حقوقی ایران،طرح‌های صنعتی تابع ضوابط جدیدی است که در گفتار بعدی بررسی خواهد شد.

البته طرح یا مدل صنعتی مشابهت‌هایی هم با مارک صنعتی دارد. ازجمله مشابهت‌ها این است که مارک همانند طرح، علامتی است که به شکل یک طرح یا مدل، نظیر مهر،لفاف و هولوگرام و امثال آن برای معرفی کالا یا خدمات مورد استفاده قرار می گیرد و آنها را از کالا یا خدمات مشابه متمایز می سازد. ولی از جهت قلمرو و آثار حقوقی، تفاوت هایی بین آن ها یافت می‌شود. از جمله این تفاوت‌ها، این است که طرح یا مدل برای ساخت کالای مشخصی به کار می‌رود ولی مارک می تواند برای معرفی کالا یا خدمات گوناگون کاربرد داشته باشد. به طور مثال مارک سونی برای تولید رادیو، تلویزیون ، کامپیوتر و نظایر آن می‌تواند کاربرد داشته باشد. تفاوت دیگر آن است که طرح یا مدل صنعتی مدت اعتبار محدودی دارد ولی مدت اعتبار مارک محدود نیست بلکه بارها و کراراً مدت اعتبار آن قابل تمدید است.

با تشکر از همه شما عزیزان که وقت خود را صرف مطالعه مقاله تفاوت طرح صنعتی و اختراع کردید و با سپاس از شما، های‌ثبت.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *